HAK mempertahankan kepentingan orang Melayu dan kedudukan Islam dalam Perlembagaan Persekutuan tidak seharusnya dipertikaikan. Namun, hak itu juga tidak boleh dijadikan asas untuk melabel pihak yang berbeza pandangan sebagai jahil, zalim atau anti-Melayu tanpa bukti khusus.

Perkara itu menjadi persoalan selepas Presiden Pas, Tan Sri Abdul Hadi Awang, dalam tulisan Minda Presiden Pas bertajuk “Kalangan yang Jahil dan Zalim Menuduh Melayu Perkauman”, menghubungkan kritikan terhadap sikap perkauman dengan dakwaan bahawa pihak bukan Melayu mencabar Islam, bahasa Melayu dan institusi Raja-raja.

Tulisan bertarikh 8 Oktober itu turut mengaitkan kemelut Negeri Sembilan dengan tindakan kerajaan Pakatan Harapan (PH), yang menurut Abdul Hadi berlaku kerana urusan berkaitan kedudukan raja diletakkan di bawah pengaruh kerajaan dan DAP. Namun, dakwaan politik itu perlu dibezakan daripada kedudukan undang-undang yang telah dinyatakan oleh Jabatan Peguam Negara (AGC).

Dalam kenyataan yang dilaporkan pada 17 September, AGC menyatakan proklamasi bertarikh 19 April 2026 mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan tidak mematuhi kehendak mandatori Perkara 10 Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959. AGC turut menyatakan Menteri Besar dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (MMKN) tidak mempunyai kuasa unilateral untuk menamatkan atau mengosongkan jawatan Yang di-Pertuan Besar.

Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri kemudian memaklumkan kerajaan negeri tidak akan mewartakan atau melaksanakan proklamasi berkenaan, selaras dengan kenyataan AGC. AGC juga menyatakan perkara itu sedang melalui prosiding di Mahkamah Tinggi dan menyeru semua pihak menghormati proses mahkamah.

Kenyataan itu tidak menamatkan semua perbahasan berhubung adat dan proses perlembagaan Negeri Sembilan. Namun, ia menunjukkan bahawa isu tersebut tidak boleh diringkaskan sebagai kerajaan PH atau DAP mengambil alih kuasa menentukan kedudukan raja. AGC secara khusus menyatakan MMKN tidak mempunyai kuasa untuk berbuat demikian.

Perlembagaan Persekutuan menetapkan Islam sebagai agama Persekutuan, bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan peruntukan tertentu berkaitan kedudukan orang Melayu. Tetapi menyatakan bahawa peruntukan itu wujud tidak dengan sendirinya membuktikan mana-mana pihak sedang mencabarnya. Bagi dakwaan sebesar itu, penulis perlu menunjukkan tindakan, kenyataan atau dasar yang didakwa melanggar peruntukan berkenaan.

Abdul Hadi turut berhujah bahawa membela bangsa sendiri tidak semestinya perkauman. Prinsip itu boleh diterima sebagai pernyataan umum. Namun, ia tidak menjawab persoalan penting: apakah ukuran yang digunakan untuk membezakan pembelaan hak daripada tindakan yang menafikan atau mencurigai hak kaum lain?

Tulisan itu menyebut kaum Cina dan India dalam konteks penghijrahan pada zaman penjajahan serta negeri asal mereka. Huraian sedemikian berisiko menggambarkan rakyat bukan Melayu sebagai kelompok yang tidak sepenuhnya sebahagian daripada negara, sedangkan perbahasan tentang hak dan kewarganegaraan perlu berpandukan Perlembagaan serta kedudukan rakyat hari ini, bukan semata-mata asal-usul nenek moyang.

Begitu juga dengan dakwaan bahawa pihak tertentu mencabar Islam, bahasa Melayu dan institusi Raja. Tanpa contoh yang jelas, dakwaan itu boleh mencampuradukkan kritikan terhadap tindakan politik dengan penolakan terhadap sesuatu kaum atau institusi. Mengkritik keputusan kerajaan atau mempertikaikan tafsiran undang-undang tidak secara automatik bermaksud seseorang menentang Melayu, Islam atau Raja.

Terdapat juga percanggahan dalam pendekatan tulisan tersebut. Ia mengecam pihak yang dituduh melabel orang Melayu secara tidak adil, tetapi pada masa sama menggunakan istilah seperti “jahil”, “bodoh” dan “zalim” terhadap pengkritik yang tidak dikenal pasti secara khusus. Bahasa sedemikian mungkin menguatkan sentimen penyokong, tetapi kurang membantu menjelaskan fakta dan menyatukan masyarakat majmuk.

Petikan agama dalam tulisan itu menekankan keadilan, hubungan kemanusiaan dan pengenalan antara bangsa. Prinsip tersebut wajar menjadi asas perbahasan awam. Namun, prinsip itu lebih meyakinkan apabila disertai bukti yang boleh diuji, istilah yang tidak menghina dan pemisahan yang jelas antara pertikaian politik dengan pertentangan kaum.

Mempertahankan Melayu, Islam dan institusi Raja tidak memerlukan tuduhan menyeluruh terhadap masyarakat lain. Dalam isu Negeri Sembilan, jalan yang lebih kukuh ialah meneliti Undang-Undang Tubuh Negeri, menghormati kenyataan AGC dan menunggu proses mahkamah. Perbahasan tentang hak dan identiti akan lebih bermakna jika semua pihak berpegang pada fakta yang sama serta mengelakkan dakwaan yang belum dibuktikan.

Kenyataan Presiden Pas yang mengaitkan pembelaan Melayu-Islam dengan kemelut Negeri Sembilan dan dakwaan bahawa kerajaan PH dan DAP mencabar institusi Raja perlu diuji dengan fakta serta proses perlembagaan, bukan kesimpulan politik yang menyeluruh.