Di tengah-tengah landskap politik yang semakin berliku, Mahkamah Persekutuan kini berdepan dengan satu persoalan perlembagaan yang bukan sahaja baharu, tetapi boleh menentukan masa depan kestabilan institusi negara: bolehkah undang-undang sivil digunakan sebagai senjata politik terhadap Perdana Menteri yang sedang memegang jawatan?

Saya membaca dengan tekun bahawa Perdana Menteri telah merujuk lapan persoalan perlembagaan kepada Mahkamah Persekutuan. Satu persoalan khusus menonjol kerana kebaharuan undang-undang dan kepentingan institusinya:

“Adakah seorang Perdana Menteri yang sedang memegang jawatan berhak, di bawah Artikel 5(1) Perlembagaan Persekutuan (hak kepada kehidupan dan kebebasan diri), untuk dilindungi daripada tindakan undang-undang yang menyusahkan dan dirancang secara strategik atau dijadikan senjata politik untuk menggugat keupayaannya memerintah—terutamanya apabila tuntutan tersebut (i) berkaitan dengan tingkah laku yang didakwa berlaku sebelum memegang jawatan, dan (ii) tidak mempunyai merit prima facie tetapi membawa kesan reputasi dan fungsi yang serius?”

Ini bukan sekadar soalan undang-undang. Ini adalah persoalan keutuhan demokrasi berperlembagaan.

Mengapa persoalan ini mesti diambil serius

Perdana Menteri bukan sekadar seorang individu yang dinamakan dalam saman. Beliau ialah ketua kerajaan yang memikul tanggungjawab di bawah Artikel 39, 40, dan 43 Perlembagaan Persekutuan untuk mentadbir negara, menasihati Yang di-Pertuan Agong, dan memimpin Dewan Rakyat berdasarkan mandat demokratik.

Apabila seseorang Perdana Menteri disasarkan dengan tuntutan sivil sewaktu memegang jawatan — lebih-lebih lagi jika berkaitan dakwaan lama dan tidak disokong bukti yang jelas — implikasinya jauh melangkaui persoalan peribadi. Ia boleh:

• Merosakkan persepsi umum terhadap kepimpinan negara,
• Menjejaskan kelancaran fungsi eksekutif,
• Dan secara halus menjatuhkan sebuah kerajaan tanpa perlu undi tidak percaya di Parlimen.

Itu bukan keadilan. Itu adalah penyalahgunaan proses. Lebih bahaya lagi, ia menjadikan mahkamah sebagai medan pertempuran politik yang terselindung di sebalik saman sivil.

Artikel 5(1): Perlindungan lebih luas daripada sekadar kebebasan fizikal

Artikel 5(1) Perlembagaan menjamin bahawa tiada sesiapa boleh dilucutkan nyawa atau kebebasan diri kecuali menurut undang-undang. Dalam beberapa keputusan penting, mahkamah telah mentafsirkannya secara progresif — bahawa “kebebasan diri” merangkumi maruah, reputasi, mobiliti dan keupayaan menyumbang kepada masyarakat.

Jadi, adakah masuk akal untuk memperluaskan skop ini kepada keupayaan seorang Perdana Menteri untuk melaksanakan tugas awam tanpa gangguan dari saman yang bermotif politik?

Jika suatu tuntutan sivil dirancang untuk menjatuhkan reputasi secara maksimum — tanpa merit yang kukuh — ia menjadi gangguan perlembagaan. Dan gangguan terhadap keupayaan untuk berkhidmat demi negara boleh dianggap sebagai pencabulan kebebasan diri dalam konteks Artikel 5(1).

Menjaga keseimbangan: Akauntabiliti tanpa penyalahgunaan

Mahkamah tentu sekali tidak boleh menjadikan pemimpin politik kebal daripada undang-undang. Tetapi mahkamah juga tidak boleh membenarkan undang-undang dijadikan alat pemusnah bersifat selektif.

Seorang Perdana Menteri yang sedang memimpin tidak sepatutnya dipaksa mempertahankan diri terhadap saman sivil yang lemah, sambil menjalankan tanggungjawab eksekutif tertinggi negara. Keadilan bukan hanya milik plaintif — keadilan juga milik negara dan rakyat yang mahukan kerajaan berfungsi tanpa sabotaj terselindung.

Demokrasi tidak menuntut pemimpin bebas dari pertanggungjawaban. Tetapi demokrasi juga menuntut bahawa pertanggungjawaban tidak diseleweng menjadi penyeksaan proses.

Apa yang boleh dilakukan oleh Mahkamah Persekutuan

Dalam menjawab persoalan ini, Mahkamah Persekutuan mempunyai peluang untuk meletakkan asas perlembagaan yang baharu — bukan untuk memberikan imuniti, tetapi perlindungan daripada penyalahgunaan undang-undang.

Cadangan kepada Mahkamah:

1. Tafsirkan Artikel 5(1) secara kontekstual: Bahawa ia merangkumi gangguan serius terhadap fungsi dan reputasi seseorang yang sedang memegang jawatan awam.
2. Wujudkan piawaian saringan awal: Mahkamah mesti menjalankan semakan awal (preliminary screening) terhadap tuntutan terhadap pemimpin negara bagi menentukan sama ada ia berunsur penyalahgunaan proses.
3. Benarkan permohonan penggantungan prosiding: Dalam kes yang disyaki berniat jahat atau bersifat gangguan strategik, prosiding boleh ditangguhkan sementara atau ditolak demi kepentingan awam.
4. Pastikan sempadan akauntabiliti tetap wujud: Perlindungan ini tidak menafikan tanggungjawab undang-undang sebenar — ia hanya memastikan bahawa keadilan tidak dijadikan senjata politik.

Menentukan arah demokrasi kita

Malaysia kini berdepan detik perlembagaan yang penting. Rujukan ini bukan sekadar prosedur teknikal. Ia adalah soal sama ada kita mampu mempertahankan fungsi institusi daripada dirosakkan oleh strategi undang-undang yang bersifat politik.

Mahkamah tidak hanya dituntut untuk membaca undang-undang — tetapi untuk menafsir maksud dan semangat Perlembagaan. Dalam dunia di mana persepsi mampu menjatuhkan lebih cepat daripada bukti, integriti institusi mesti dipelihara daripada menjadi pentas drama politik.
Dan itulah sebabnya persoalan ini bukan hanya menarik dari sudut undang-undang. Ia mendesak dari sudut perlembagaan.

*Penulis adalah seorang peguam bela dan peguam cara, dan terlibat secara aktif dalam wacana perundangan dan perlembagaan di Malaysia